Segman niye kırılır ?

Melis

New member
Segmanın iki ucunun birleşmediği bölgede belirli bir ağız açıklığı bulunur. Bu boşluk, motor çalışma sıcaklığına ulaştığında segmanın genleşebilmesi için gereklidir. Boşluk üretici tarafından belirtilen değerden küçükse segman ısındığında uçları birbirine temas edebilir. Bu durumda segman üzerindeki çevresel gerilme hızla yükselir; segman silindir duvarına aşırı kuvvet uygulayabilir, aşınma artabilir ve segman kanalı zarar görebilir. İleri durumlarda segman kırılması da meydana gelebilir.

Ağız açıklığının gereğinden fazla olması ise gaz sızdırmazlığını olumsuz etkileyebilir. Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Büyük boşluk her koşulda doğrudan kırılma nedeni değildir; öncelikle sızdırmazlık ve performans sorunu oluşturur.

Montaj sırasında segmanın gereğinden fazla açılması da kalıcı deformasyona veya çatlağa neden olabilir. Segmanların montajı için uygun aparat kullanılması, üretici talimatlarına uyulması ve parçanın piston kanalına zorlanmadan yerleştirilmesi gerekir.

Piston kanalının aşınmış, çatlamış veya karbon birikintileriyle dolmuş olması da göz ardı edilmemelidir. Segman kanalda serbestçe hareket edemiyorsa silindir yüzeyine uyumu ve yük dağılımı bozulabilir. Ayrıca segmanın kırılması, piston kanalının kenarlarında ikincil hasarlara yol açabilir.

Bu nedenle motor revizyonunda yalnızca kırık segmanı değiştirmek yeterli olmayabilir. Silindir çapı ve ovalitesi, piston boşluğu, kanal ölçüleri, yüzey durumu ve segman ağız açıklığı birlikte değerlendirilmelidir. Ölçülerin motor üreticisinin servis dokümanındaki sınırlar içinde olması gerekir; bütün motorlar için geçerli tek bir ideal boşluk değeri yoktur.

6. Karbon Birikintileri, Kirlenme ve Dışarıdan Gelen Aşındırıcı Parçacıklar

Motorun içinde zamanla oluşan karbon birikintileri, özellikle segman kanallarında sorun yaratabilir. Yüksek sıcaklıkta yağın bozulması, eksik yanma ve yağın yanma odasına taşınması birikinti oluşumunu etkileyen faktörler arasındadır.

Segman kanalı birikintilerle dolduğunda segmanın hareketi kısıtlanabilir. Segman silindir yüzeyini gerektiği gibi takip edemediğinde gaz sızdırmazlığı ve yağ kontrolü bozulabilir. Bu durum aşınmayı artırabilir ve başka arızalara zemin hazırlayabilir.

Bir diğer mekanizma, aşındırıcı parçacıkların silindir ile segman arasına girmesidir. Yetersiz hava filtresi performansı, emme sistemindeki kaçaklar veya kirli bakım koşulları nedeniyle silindire ulaşan toz ve sert parçacıklar yüzeylerde çizilme ve aşınmaya neden olabilir. Aşınma ilerledikçe çalışma boşlukları ve temas koşulları değişebilir.

Burada da sebep-sonuç ilişkisini dikkatli kurmak gerekir. Karbon birikintisi veya toz görülmesi, tek başına segmanın neden kırıldığını kanıtlamaz. Bunların hasara nasıl katkıda bulunduğu, diğer parçaların durumu ve kırılma yüzeyiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Örneğin kırık segmanın yanında silindir duvarında belirgin dikey çizikler bulunuyorsa aşındırıcı aşınma veya yağlama kaynaklı yüzey hasarı araştırılabilir. Buna karşılık segman kanalında çatlak, darbe izi ya da belirli bir noktada yoğunlaşan kırılma izleri bulunuyorsa farklı mekanizmalar gündeme gelebilir.

7. Bilimsel Araştırmalar Bu Konuda Ne Söylüyor?

Segman arızalarını yalnızca teorik bilgilerle açıklamak yerine deneysel çalışmaların sonuçlarına bakmak gerekir. Bunun için hakemli dergilerde yayımlanan araştırmaların yanı sıra SAE International gibi otomotiv mühendisliği kuruluşlarının teknik bildirileri de değerlidir. Ancak bu iki yayın türünü aynı kategoride değerlendirmemek gerekir: SAE teknik bildirileri mühendislik araştırmalarını ayrıntılı biçimde sunabilir, fakat her bildiri hakemli bir dergi makalesiyle aynı değerlendirme sürecinden geçmez.

Willn ve Brett'in 1977 yılında Proceedings of the Institution of Mechanical Engineers dergisinde yayımlanan çalışması, segman ve silindir yüzeyindeki çizilme ve yapışmalı aşınma olgusunu incelemiştir. Araştırmacılar mekanik bir test düzeneği ile tek silindirli motor deneylerini karşılaştırmış; yağlayıcıların, malzemelerin ve yüzey bitirme özelliklerinin etkilerini değerlendirmiştir. Çalışma, temas basıncı ve kayma hızının birlikte ele alınmasının arızaya yatkınlığı anlamada yararlı olduğunu göstermektedir. Sage Journals

Bu bulgu, yalnızca motor devrine bakarak arıza riskini değerlendiremeyeceğimizi gösterir. Aynı devirde çalışan iki motor; yük, sıcaklık, yağlama ve yüzey koşulları farklı olduğu için birbirinden farklı sonuçlar verebilir.

Shuster ve çalışma arkadaşlarının 1999 tarihli SAE teknik bildirisi de segman ile silindir gömleği arasındaki çizilme ve yapışmalı aşınma olgusunu incelemiştir. Araştırmacılar saha kullanımı, motor testleri ve laboratuvar deneylerinden elde edilen bulguları metalürjik ve boyutsal incelemelerle değerlendirmiştir. Özellikle üst ölü nokta civarında yetersiz yağlamanın çizilme mekanizmasının ortaya çıkışında önemli olabileceğini açıklamışlardır. Technical Paper

2000 yılında yayımlanan başka bir SAE çalışmasında Shuster ve arkadaşları, akustik emisyon ölçümlerini kullanarak segman ve silindir gömleği arasındaki çizilme hasarını incelemiştir. Araştırmacılar, ölçülen sinyalleri yüzeylerdeki malzeme transferi ve elektron mikroskobu incelemeleriyle karşılaştırmıştır. Bu yaklaşım, sürtünme kaynaklı hasarın yalnızca sonradan görülen izlerle değil, çalışma sırasında ortaya çıkan sinyallerle de araştırılabileceğini göstermektedir. Technical Paper

Yağlama ve aşınma ilişkisi açısından Schneider ve Blossfeld'in 2006 tarihli SAE araştırması da dikkate değerdir. Çalışmada, benzinli bir motorda segman ve silindir yüzeyi aşınmasını gerçek zamanlı izlemek için radyoizleyici temelli bir yöntem geliştirilmiştir. Araştırmacılar, soğuk çalışma koşullarının segman-silindir aşınması açısından önemli olabileceğini bildirmiştir. Bu sonuç, özellikle kısa mesafeli ve sık soğuk çalıştırmalı kullanımın bakım değerlendirmelerinde neden göz önünde bulundurulması gerektiğini düşündürür. Technical Paper

Bununla birlikte, bu araştırmalardan hiçbiri bütün segman kırılmalarının tek bir sebepten kaynaklandığını göstermez. Üstelik aşınma, çizilme ve kırılma birbirinden farklı hasar türleridir. Bir araştırmada belirli bir koşulun aşınmayı artırması, aynı koşulun her motorda doğrudan kırılmaya yol açacağı anlamına gelmez.

Bilimsel yaklaşımın temel farkı tam da buradadır: Bir mekanizmanın mümkün olduğunu göstermek ile belirli bir arızanın gerçek nedenini kanıtlamak aynı şey değildir.

8. Segman Kırılmasının Nedeni Nasıl Araştırılır?

Bir motorun segmanı kırıldığında en sağlıklı yaklaşım, arızayı sistematik biçimde incelemektir. Bu süreç, yalnızca parçaya bakıp tahminde bulunmaktan daha kapsamlıdır.

Birinci aşama: Arıza geçmişinin incelenmesi. Motorun ne zaman ve hangi koşullarda sorun çıkardığı kaydedilir. Hararet geçmişi, yağ tüketimi, yakıt tüketimindeki değişiklikler, vuruntu belirtileri, son bakım işlemleri ve daha önce yapılan motor onarımları değerlendirilir. Bu bilgiler tek başına neden göstermez; ancak incelemenin yönünü belirler.

İkinci aşama: Mekanik ölçümler. Silindir çapı, ovalite, koniklik, piston ile silindir arasındaki boşluk, segman ağız açıklığı ve piston kanalı ölçülür. Ölçümler, motor üreticisinin teknik sınırlarıyla karşılaştırılır. Silindir yüzeyinde çizilme, parlatma, yerel aşınma ve sıkışma izleri aranır.

Üçüncü aşama: Kırılma yüzeyinin incelenmesi. Kırılan parçanın yüzeyi temizlenmeden önce fotoğraflanmalı ve hasarın dağılımı belgelenmelidir. Gerekirse optik mikroskopi ve taramalı elektron mikroskobu (SEM) ile kırılma yüzeyi incelenir. Enerji dağılımlı X-ışını spektroskopisi (EDS) gibi yöntemler de yüzeydeki elementlerin belirlenmesine yardımcı olabilir.

Bu yöntemlerin her biri farklı bir soruya cevap verir. SEM, kırılma yüzeyinin mikroskobik özelliklerini gösterir. EDS ise incelenen bölgelerdeki element bileşimi hakkında bilgi sağlar; tek başına çatlağın hangi nedenle başladığını kanıtlamaz.

Dördüncü aşama: Bulguların birlikte yorumlanması. Örneğin kırılma yüzeyinde yorulmayla uyumlu izler bulunması, çatlağın tekrarlanan yükler altında ilerlemiş olabileceğini düşündürebilir. Fakat bu yorumun doğrulanması için parçanın geometrisi, yük koşulları, malzeme özellikleri ve diğer hasar belirtileriyle tutarlı olması gerekir.

Bu yaklaşım, Silva'nın 2006 yılında Engineering Failure Analysis dergisinde yayımlanan piston yorulması vaka derlemesinde ele alınan inceleme anlayışıyla da uyumludur. Çalışmada farklı motor uygulamalarından gelen hasarlı pistonlar değerlendirilmiş; termal ve mekanik yorulma, çatlak başlangıç bölgeleri ve gerilme dağılımları incelenmiştir. Bu araştırma doğrudan bütün segman kırılmalarını açıklamasa da piston-segman grubundaki arızaların çok etkenli biçimde incelenmesi gerektiğini destekler. ScienceDirect
 
Üst